दुर्गा सप्तशती · पाठ से पहले
दुर्गा सप्तशती, पाठ से पहले: देवी कवच, अर्गला और कीलक, हिंदी अर्थ सहित
700 मंत्रों का पाठ शुरू होने से पहले सप्तशती तीन छोटे स्तोत्रों से खोली जाती है: देवी कवच, जिसमें देवी के अनेक रूपों से हर दिशा और हमारे हर अंग की रक्षा की प्रार्थना है; अर्गला, जिसकी टेक है “विजय दो, यश दो”; और कीलक, जो बताता है कि शिव ने इस पाठ को कैसे “कीलित” किया और यह कैसे खुलता है।
ये तीन स्तोत्र क्या हैं
दुर्गा सप्तशती, जिसे देवी माहात्म्य या चण्डी पाठ भी कहते हैं, मार्कण्डेय पुराण के 13 अध्यायों और 700 मंत्रों का ग्रंथ है। इसके पाठ की प्रचलित विधि में, जैसी गीता प्रेस के संस्करण में छपी है, पहले तीन छोटे स्तोत्र पढ़े जाते हैं। इन्हें इसके “अंग” कहा जाता है: देवी कवच (देवी का रक्षा-कवच), अर्गला स्तोत्र (“अर्गला” यानी दरवाज़े की साँकल) और कीलक (“कील”)। ये 700 मंत्रों में नहीं गिने जाते, और अलग-अलग संस्करण इनका स्रोत अलग-अलग बताते हैं। बहुत से लोग इन्हें, ख़ासकर कवच को, नवरात्रि में अलग से भी पढ़ते हैं। संस्कृत में स्थिर गति से तीनों का पाठ लगभग 15–20 मिनट में होता है; अर्थ के साथ पढ़ने में लगभग 45 मिनट लगते हैं।
देवी कवच में मार्कण्डेय ऋषि ब्रह्मा जी से सबसे गुप्त रक्षा का उपाय पूछते हैं (श्लोक 1), और ब्रह्मा जी देवी का कवच बताते हैं। यह नवदुर्गा से शुरू होता है, शैलपुत्री से सिद्धिदात्री तक (3–5), वही नौ रूप जिनकी नवरात्रि की नौ रातों में पूजा होती है। फिर अपने वाहनों पर विराजमान माताएँ आती हैं (9–12), दसों दिशाओं की रक्षा करने वाली देवियाँ (17–20), और एक लंबी, कोमल सूची जिसमें शरीर के हर अंग, साँस, मन, परिवार और रास्ते की रक्षा के लिए एक-एक देवी से प्रार्थना है (21–42)। अंतिम श्लोक पाठ के पारंपरिक फल बताते हैं (43–56); ये श्रद्धा के वचन हैं, कोई गारंटी नहीं।
अर्गला दरवाज़े को बंद करने वाली लकड़ी की साँकल को कहते हैं, और परंपरा में अर्गला स्तोत्र को मुख्य पाठ से पहले उस साँकल को खोलने वाला माना जाता है। यह प्रसिद्ध श्लोक “जयन्ती मङ्गला काली” से शुरू होता है (1); फिर हर श्लोक सप्तशती में कही गई देवी की किसी लीला को याद करता है, मधु-कैटभ से शुम्भ-निशुम्भ तक, और एक ही टेक पर समाप्त होता है: “रूप दो, विजय दो, यश दो, शत्रुओं का नाश करो” (3)। बहुत से गुरु इस टेक का भीतरी अर्थ भी बताते हैं: आत्मा का सच्चा स्वरूप, और अपने ही क्रोध और लोभ पर विजय।
कीलक का अर्थ है कील। कीलक स्तोत्र भगवान शिव को नमस्कार से शुरू होता है (1) और कहता है कि शिव ने सप्तशती को “कीलित” कर दिया, ताकि उसका हल्के में उपयोग न हो, और यह कील समझ के साथ पाठ करने और स्वयं को देवी को अर्पित करने से खुलती है (5–9)। पूरे पाठ में यह सबसे गूढ़ अंशों में से एक है, और टीकाकार इसके कई श्लोकों को अलग-अलग तरह से समझाते हैं; हमारे अर्थ सबसे प्रचलित व्याख्या पर चलते हैं और जहाँ अनिश्चितता है, वहाँ बताते हैं। यहाँ गीता प्रेस का क्रम है: कवच, अर्गला, कीलक। कुछ परंपराओं में पहले अर्गला, फिर कीलक और अंत में कवच पढ़ा जाता है; गीता प्रेस स्वयं इन अंतरों का उल्लेख करके अपने परिवार या क्षेत्र की परंपरा मानने की सलाह देती है।
देवी कवच: देवी का रक्षा-कवच (56 श्लोक)
ब्रह्मा जी मार्कण्डेय को नवदुर्गा, माताएँ, और हर दिशा तथा शरीर, मन और जीवन के हर अंग की रक्षा करने वाली देवी बताते हैं।
विनियोग
ॐ अस्य श्रीचण्डीकवचस्य ब्रह्मा ऋषिः, अनुष्टुप् छन्दः, चामुण्डा देवता,
अङ्गन्यासोक्तमातरो बीजम्, दिग्बन्धदेवतास्तत्त्वम्,
श्रीजगदम्बाप्रीत्यर्थे सप्तशतीपाठाङ्गत्वेन जपे विनियोगः।
ॐ नमश्चण्डिकायै॥
Om asya shri-chandi-kavachasya Brahma rishih, anushtup chhandah, Chamunda devata,
anganyasokta-mataro bijam, digbandha-devatas tattvam,
shri-jagadamba-prityarthe saptashati-pathangatvena jape viniyogah.
Om namash chandikayai.
अर्थ: इस श्री चण्डी कवच के ऋषि ब्रह्मा हैं, छंद अनुष्टुप् है और देवता चामुण्डा हैं। अंगन्यास में बताई गई माताएँ (मातृका शक्तियाँ) इसका बीज हैं और दिशाओं की रक्षा करने वाली देवियाँ इसका तत्त्व। जगदम्बा की प्रसन्नता के लिए, सप्तशती पाठ के अंग के रूप में, इसका जप किया जाता है। ॐ, चण्डिका को नमस्कार।
Meaning: Of this Shri Chandi Kavach the seer is Brahma, the metre is anushtup and the deity is Chamunda. The Mothers named in the placing on the limbs (anganyasa) are its seed, and the goddesses who guard the directions are its essence. It is recited to please the Mother of the world, as a part of the Saptashati recitation. Om, salutation to Chandika.
कवच 1
मार्कण्डेय उवाच
ॐ यद्गुह्यं परमं लोके सर्वरक्षाकरं नृणाम्।
यन्न कस्यचिदाख्यातं तन्मे ब्रूहि पितामह॥
Markandeya uvacha
Om yad guhyam paramam loke sarva-raksha-karam nrinam,
yan na kasyachid akhyatam tan me bruhi pitamaha.
अर्थ: मार्कण्डेय जी ने कहा: हे पितामह (ब्रह्मा जी)! इस संसार में जो परम गुप्त साधन मनुष्यों की हर तरह से रक्षा करता है, और जो आपने अब तक किसी को नहीं बताया, वह मुझे बताइए।
Meaning: Markandeya said: Grandfather (Brahma), tell me that supreme secret in this world which protects people in every way, and which you have told to no one.
कवच 2
ब्रह्मोवाच
अस्ति गुह्यतमं विप्र सर्वभूतोपकारकम्।
देव्यास्तु कवचं पुण्यं तच्छृणुष्व महामुने॥
Brahmovacha
Asti guhyatamam vipra sarva-bhutopakarakam,
devyas tu kavacham punyam tach chhrinushva mahamune.
अर्थ: ब्रह्मा जी ने कहा: हे विप्र! एक अत्यंत गुप्त साधन है, जो सब प्राणियों का भला करता है: देवी का पवित्र कवच। हे महामुनि, उसे सुनो।
Meaning: Brahma said: There is, wise one, a most secret thing that does good to all beings: the holy armour of the Goddess. Hear it, great sage.
कवच 3
प्रथमं शैलपुत्री च द्वितीयं ब्रह्मचारिणी।
तृतीयं चन्द्रघण्टेति कूष्माण्डेति चतुर्थकम्॥
Prathamam Shailaputri cha dvitiyam Brahmacharini,
tritiyam Chandraghanteti Kushmandeti chaturthakam.
अर्थ: पहला रूप शैलपुत्री है, दूसरा ब्रह्मचारिणी, तीसरा चन्द्रघण्टा और चौथा कूष्माण्डा।
Meaning: The first is Shailaputri, the second Brahmacharini, the third Chandraghanta, the fourth Kushmanda;
कवच 4
पञ्चमं स्कन्दमातेति षष्ठं कात्यायनीति च।
सप्तमं कालरात्रीति महागौरीति चाष्टमम्॥
Panchamam Skandamateti shashtham Katyayaniti cha,
saptamam Kalaratriti Mahagauriti chashtamam.
अर्थ: पाँचवाँ स्कन्दमाता, छठा कात्यायनी, सातवाँ कालरात्रि और आठवाँ महागौरी,
Meaning: the fifth Skandamata, the sixth Katyayani, the seventh Kalaratri, the eighth Mahagauri;
कवच 5
नवमं सिद्धिदात्री च नवदुर्गाः प्रकीर्तिताः।
उक्तान्येतानि नामानि ब्रह्मणैव महात्मना॥
Navamam Siddhidatri cha nava-durgah prakirtitah,
uktany etani namani brahmanaiva mahatmana.
अर्थ: और नौवाँ सिद्धिदात्री। ये नवदुर्गा कहलाती हैं। ये नाम स्वयं महात्मा ब्रह्मा ने बताए हैं।
Meaning: and the ninth Siddhidatri. These are known as the nine Durgas, and these names were spoken by the great Brahma himself.
कवच 6
अग्निना दह्यमानस्तु शत्रुमध्ये गतो रणे।
विषमे दुर्गमे चैव भयार्ताः शरणं गताः॥
Agnina dahyamanas tu shatru-madhye gato rane,
vishame durgame chaiva bhayartah sharanam gatah.
अर्थ: जो आग में घिरा हो, जो युद्ध में शत्रुओं के बीच फँस गया हो, या जो किसी कठिन और दुर्गम स्थान में हो, ऐसे भयभीत लोग जब देवी की शरण में जाते हैं,
Meaning: One caught in fire, surrounded by enemies in battle, or stuck in a hard and dangerous place: when such frightened people take refuge in the Goddess,
कवच 7
न तेषां जायते किंचिदशुभं रणसंकटे।
नापदं तस्य पश्यामि शोकदुःखभयं न हि॥
Na tesham jayate kinchid ashubham rana-sankate,
napadam tasya pashyami shoka-duhkha-bhayam na hi.
अर्थ: तो युद्ध के संकट में भी उनका कुछ अशुभ नहीं होता। मैं ऐसे व्यक्ति पर कोई विपत्ति नहीं देखता; उसे शोक, दुःख और भय नहीं होता।
Meaning: no harm comes to them even in the crisis of battle. I see no calamity for such a person, and no grief, sorrow or fear.
कवच 8
यैस्तु भक्त्या स्मृता नूनं तेषां वृद्धिः प्रजायते।
ये त्वां स्मरन्ति देवेशि रक्षसे तान्न संशयः॥
Yais tu bhaktya smrita nunam tesham vriddhih prajayate,
ye tvam smaranti deveshi rakshase tan na samshayah.
अर्थ: जो भक्ति से देवी का स्मरण करते हैं, उनकी निश्चय ही उन्नति होती है। हे देवेश्वरी! जो आपको याद करते हैं, आप उनकी रक्षा करती हैं, इसमें संदेह नहीं।
Meaning: Those who remember her with devotion surely grow and flourish. Queen of the gods, you protect those who remember you; of this there is no doubt.
कवच 9
प्रेतसंस्था तु चामुण्डा वाराही महिषासना।
ऐन्द्री गजसमारूढा वैष्णवी गरुडासना॥
Preta-samstha tu Chamunda Varahi mahishasana,
Aindri gaja-samarudha Vaishnavi garudasana.
अर्थ: चामुण्डा प्रेत (शव) पर विराजती हैं, वाराही भैंसे पर बैठी हैं, ऐन्द्री हाथी पर सवार हैं और वैष्णवी गरुड़ पर।
Meaning: Chamunda is seated on a corpse, Varahi sits on a buffalo, Aindri rides an elephant, and Vaishnavi sits on Garuda.
कवच 10
माहेश्वरी वृषारूढा कौमारी शिखिवाहना।
लक्ष्मीः पद्मासना देवी पद्महस्ता हरिप्रिया॥
Maheshvari vrisharudha Kaumari shikhi-vahana,
Lakshmih padmasana devi padma-hasta Hari-priya.
अर्थ: माहेश्वरी बैल पर सवार हैं और कौमारी का वाहन मोर है। हरि की प्रिया लक्ष्मी देवी कमल पर बैठी हैं और उनके हाथ में कमल है।
Meaning: Maheshvari rides a bull and Kaumari's mount is the peacock; goddess Lakshmi, beloved of Hari, sits on a lotus with a lotus in her hand.
कवच 11
श्वेतरूपधरा देवी ईश्वरी वृषवाहना।
ब्राह्मी हंससमारूढा सर्वाभरणभूषिता॥
Shveta-rupa-dhara devi Ishvari vrisha-vahana,
Brahmi hamsa-samarudha sarvabharana-bhushita.
अर्थ: श्वेत रूप वाली ईश्वरी देवी बैल पर सवार हैं, और सब आभूषणों से सजी ब्राह्मी हंस पर विराजमान हैं।
Meaning: Goddess Ishvari, white in form, rides a bull; Brahmi, adorned with every ornament, is mounted on a swan.
कवच 12
इत्येता मातरः सर्वाः सर्वयोगसमन्विताः।
नानाभरणशोभाढ्या नानारत्नोपशोभिताः॥
Ity eta matarah sarvah sarva-yoga-samanvitah,
nanabharana-shobhadhya nana-ratnopashobhitah.
अर्थ: ये सभी माताएँ सब योग-शक्तियों से युक्त हैं, तरह-तरह के आभूषणों से सुंदर और अनेक रत्नों से सुशोभित हैं।
Meaning: All these Mothers are endowed with every yogic power, beautiful with many ornaments and shining with many jewels.
कवच 13
दृश्यन्ते रथमारूढा देव्यः क्रोधसमाकुलाः।
शङ्खं चक्रं गदां शक्तिं हलं च मुसलायुधम्॥
Drishyante ratham arudha devyah krodha-samakulah,
shankham chakram gadam shaktim halam cha musalayudham.
अर्थ: ये देवियाँ रथों पर सवार और (दुष्टों पर) क्रोध से भरी दिखाई देती हैं। शंख, चक्र, गदा, शक्ति, हल और मूसल,
Meaning: These goddesses are seen riding chariots, roused to anger (against wrongdoers). Conch, discus, mace, spear, plough and pestle,
कवच 14
खेटकं तोमरं चैव परशुं पाशमेव च।
कुन्तायुधं त्रिशूलं च शार्ङ्गमायुधमुत्तमम्॥
Khetakam tomaram chaiva parashum pasham eva cha,
kuntayudham trishulam cha sharngam ayudham uttamam.
अर्थ: ढाल, तोमर (भाला), फरसा, पाश, कुन्त (बरछा), त्रिशूल और उत्तम शार्ङ्ग धनुष,
Meaning: shield, javelin, axe and noose, lance, trident and the fine bow Sharnga:
कवच 15
दैत्यानां देहनाशाय भक्तानामभयाय च।
धारयन्त्यायुधानीत्थं देवानां च हिताय वै॥
Daityanam deha-nashaya bhaktanam abhayaya cha,
dharayanty ayudhanittham devanam cha hitaya vai.
अर्थ: ये अस्त्र वे दैत्यों के नाश के लिए, भक्तों को निर्भय करने के लिए और देवताओं के हित के लिए धारण करती हैं।
Meaning: these weapons they carry to end the demons, to free devotees from fear, and for the good of the gods.
कवच 16
नमस्तेऽस्तु महारौद्रे महाघोरपराक्रमे।
महाबले महोत्साहे महाभयविनाशिनि॥
Namas te 'stu maha-raudre maha-ghora-parakrame,
maha-bale mahotsahe maha-bhaya-vinashini.
अर्थ: हे अत्यंत उग्र रूप वाली, हे प्रचंड पराक्रम वाली, हे महाबलवती, हे महान उत्साह वाली, हे बड़े से बड़े भय को मिटाने वाली देवी, आपको नमस्कार है।
Meaning: Salutation to you, fierce one of awesome valour, of great strength and great energy, destroyer of great fear.
कवच 17
त्राहि मां देवि दुष्प्रेक्ष्ये शत्रूणां भयवर्धिनि।
प्राच्यां रक्षतु मामैन्द्री आग्नेय्यामग्निदेवता॥
Trahi mam devi dushprekshye shatrunam bhaya-vardhini,
prachyam rakshatu mam Aindri agneyyam agni-devata.
अर्थ: हे देवी! जिनकी ओर देखना भी कठिन है, जो शत्रुओं का भय बढ़ाती हैं, मेरी रक्षा करो। पूर्व दिशा में ऐन्द्री मेरी रक्षा करें और आग्नेय कोण (दक्षिण-पूर्व) में अग्नि-देवता।
Meaning: Save me, Goddess, too dazzling to look upon, who fill enemies with fear. In the east may Aindri protect me; in the south-east, the goddess of fire.
कवच 18
दक्षिणेऽवतु वाराही नैर्ऋत्यां खड्गधारिणी।
प्रतीच्यां वारुणी रक्षेद् वायव्यां मृगवाहिनी॥
Dakshine 'vatu Varahi nairrityam khadga-dharini,
pratichyam Varuni rakshed vayavyam mriga-vahini.
अर्थ: दक्षिण में वाराही, नैर्ऋत्य कोण (दक्षिण-पश्चिम) में खड्ग धारण करने वाली, पश्चिम में वारुणी और वायव्य कोण (उत्तर-पश्चिम) में मृग पर सवार देवी रक्षा करें।
Meaning: In the south may Varahi guard me, in the south-west the sword-bearer, in the west Varuni, in the north-west the goddess who rides the deer.
कवच 19
उदीच्यां पातु कौमारी ऐशान्यां शूलधारिणी।
ऊर्ध्वं ब्रह्माणि मे रक्षेदधस्ताद् वैष्णवी तथा॥
Udichyam patu Kaumari aishanyam shula-dharini,
urdhvam Brahmani me rakshed adhastad Vaishnavi tatha.
अर्थ: उत्तर में कौमारी, ईशान कोण (उत्तर-पूर्व) में शूल धारण करने वाली, ऊपर ब्रह्माणी और नीचे वैष्णवी मेरी रक्षा करें।
Meaning: In the north may Kaumari protect me, in the north-east the bearer of the trident; above may Brahmani guard me, and below, Vaishnavi.
कवच 20
एवं दश दिशो रक्षेच्चामुण्डा शववाहना।
जया मे चाग्रतः पातु विजया पातु पृष्ठतः॥
Evam dasha disho rakshech Chamunda shava-vahana,
Jaya me chagratah patu Vijaya patu prishthatah.
अर्थ: इसी तरह शव पर सवार चामुण्डा दसों दिशाओं में रक्षा करें। जया आगे से और विजया पीछे से मेरी रक्षा करें।
Meaning: So may Chamunda, who rides a corpse, guard all ten directions. May Jaya protect me in front and Vijaya behind,
कवच 21
अजिता वामपार्श्वे तु दक्षिणे चापराजिता।
शिखामुद्योतिनी रक्षेदुमा मूर्ध्नि व्यवस्थिता॥
Ajita vama-parshve tu dakshine chaparajita,
shikham Udyotini rakshed Uma murdhni vyavasthita.
अर्थ: बाईं ओर अजिता और दाईं ओर अपराजिता रक्षा करें। उद्योतिनी (प्रकाश देने वाली) मेरी शिखा की रक्षा करें और सिर पर विराजमान उमा मेरे सिर की।
Meaning: Ajita on my left and Aparajita on my right. May Udyotini, the radiant one, guard the tuft of my hair, and Uma, seated on my head, protect my head.
कवच 22
मालाधरी ललाटे च भ्रुवौ रक्षेद् यशस्विनी।
त्रिनेत्रा च भ्रुवोर्मध्ये यमघण्टा च नासिके॥
Maladhari lalate cha bhruvau rakshed Yashasvini,
Trinetra cha bhruvor madhye Yamaghanta cha nasike.
अर्थ: माथे की रक्षा मालाधरी करें, भौंहों की यशस्विनी, भौंहों के बीच की त्रिनेत्रा और नाक की यमघण्टा।
Meaning: May Maladhari guard my forehead, Yashasvini my eyebrows, Trinetra the space between the brows, and Yamaghanta my nose.
कवच 23
शङ्खिनी चक्षुषोर्मध्ये श्रोत्रयोर्द्वारवासिनी।
कपोलौ कालिका रक्षेत्कर्णमूले तु शाङ्करी॥
Shankhini chakshushor madhye shrotrayor Dvaravasini,
kapolau Kalika rakshet karna-mule tu Shankari.
अर्थ: आँखों के बीच शंखिनी, कानों में द्वारवासिनी, गालों की कालिका और कानों की जड़ की शांकरी रक्षा करें।
Meaning: Shankhini between the eyes, Dvaravasini in the ears; may Kalika guard my cheeks and Shankari the roots of my ears.
कवच 24
नासिकायां सुगन्धा च उत्तरोष्ठे च चर्चिका।
अधरे चामृतकला जिह्वायां च सरस्वती॥
Nasikayam Sugandha cha uttaroshthe cha Charchika,
adhare chamritakala jihvayam cha Sarasvati.
अर्थ: नासिका में सुगंधा, ऊपर के होंठ पर चर्चिका, नीचे के होंठ पर अमृतकला और जीभ पर सरस्वती रक्षा करें।
Meaning: Sugandha in the nostrils, Charchika on the upper lip, Amritakala on the lower lip, and Sarasvati on the tongue.
कवच 25
दन्तान् रक्षतु कौमारी कण्ठदेशे तु चण्डिका।
घण्टिकां चित्रघण्टा च महामाया च तालुके॥
Dantan rakshatu Kaumari kantha-deshe tu Chandika,
ghantikam Chitraghanta cha Mahamaya cha taluke.
अर्थ: दाँतों की कौमारी, गले की चण्डिका, गले की घंटी (कौवा) की चित्रघण्टा और तालु की महामाया रक्षा करें।
Meaning: May Kaumari guard my teeth, Chandika my throat, Chitraghanta the uvula, and Mahamaya the palate.
कवच 26
कामाक्षी चिबुकं रक्षेद् वाचं मे सर्वमङ्गला।
ग्रीवायां भद्रकाली च पृष्ठवंशे धनुर्धरी॥
Kamakshi chibukam rakshed vacham me Sarvamangala,
grivayam Bhadrakali cha prishtha-vamshe Dhanurdhari.
अर्थ: ठोड़ी की कामाक्षी, मेरी वाणी की सर्वमंगला, गर्दन की भद्रकाली और रीढ़ की धनुर्धरी रक्षा करें।
Meaning: May Kamakshi guard my chin, Sarvamangala my speech, Bhadrakali my neck, and Dhanurdhari, the bearer of the bow, my spine.
कवच 27
नीलग्रीवा बहिःकण्ठे नलिकां नलकूबरी।
स्कन्धयोः खड्गिनी रक्षेद् बाहू मे वज्रधारिणी॥
Nilagriva bahih-kanthe nalikam Nalakubari,
skandhayoh Khadgini rakshed bahu me Vajradharini.
अर्थ: गले के बाहरी भाग की नीलग्रीवा, श्वास-नली की नलकूबरी, कंधों की खड्गिनी और मेरी भुजाओं की वज्रधारिणी रक्षा करें।
Meaning: Nilagriva the outside of my throat, Nalakubari the windpipe; may Khadgini guard my shoulders and Vajradharini my arms.
कवच 28
हस्तयोर्दण्डिनी रक्षेदम्बिका चाङ्गुलीषु च।
नखाञ्छूलेश्वरी रक्षेत्कुक्षौ रक्षेत्कुलेश्वरी॥
Hastayor Dandini rakshed Ambika changulishu cha,
nakhan Shuleshvari rakshet kukshau rakshet Kuleshvari.
अर्थ: हाथों की दण्डिनी, उँगलियों की अम्बिका, नाखूनों की शूलेश्वरी और पेट (कोख) की कुलेश्वरी रक्षा करें।
Meaning: May Dandini guard my hands and Ambika my fingers; may Shuleshvari guard my nails and Kuleshvari my belly.
कवच 29
स्तनौ रक्षेन्महादेवी मनः शोकविनाशिनी।
हृदये ललिता देवी उदरे शूलधारिणी॥
Stanau rakshen Mahadevi manah Shokavinashini,
hridaye Lalita devi udare Shuladharini.
अर्थ: छाती की महादेवी, मन की शोकविनाशिनी (शोक मिटाने वाली), हृदय में ललिता देवी और पेट में शूलधारिणी रक्षा करें।
Meaning: May Mahadevi guard my breast, Shokavinashini (remover of grief) my mind, goddess Lalita my heart, and Shuladharini my stomach.
कवच 30
नाभौ च कामिनी रक्षेद् गुह्यं गुह्येश्वरी तथा।
पूतना कामिका मेढ्रं गुदे महिषवाहिनी॥
Nabhau cha Kamini rakshed guhyam Guhyeshvari tatha,
Putana Kamika medhram gude Mahishavahini.
अर्थ: नाभि की कामिनी, गुप्त अंगों की गुह्येश्वरी, जननेंद्रिय की पूतना और कामिका, और मलद्वार की महिषवाहिनी रक्षा करें।
Meaning: May Kamini guard my navel and Guhyeshvari the private parts; Putana and Kamika the organ of generation, and Mahishavahini the anus.
कवच 31
कट्यां भगवती रक्षेज्जानुनी विन्ध्यवासिनी।
जङ्घे महाबला रक्षेत्सर्वकामप्रदायिनी॥
Katyam Bhagavati rakshej januni Vindhyavasini,
janghe Mahabala rakshet sarva-kama-pradayini.
अर्थ: कमर की भगवती, घुटनों की विन्ध्यवासिनी, और पिंडलियों की सब कामनाएँ पूरी करने वाली महाबला रक्षा करें।
Meaning: May Bhagavati guard my waist, Vindhyavasini my knees, and Mahabala, giver of all wishes, my shins.
कवच 32
गुल्फयोर्नारसिंही च पादपृष्ठे तु तैजसी।
पादाङ्गुलीषु श्री रक्षेत्पादाधस्तलवासिनी॥
Gulphayor Narasimhi cha pada-prishthe tu Taijasi,
padangulishu Shri rakshet padadhas Talavasini.
अर्थ: टखनों में नारसिंही, पैरों के ऊपरी भाग में तैजसी, पैरों की उँगलियों में श्री और तलवों में तलवासिनी रक्षा करें।
Meaning: Narasimhi at my ankles, Taijasi on the tops of my feet; may Shri guard my toes and Talavasini the soles.
कवच 33
नखान् दंष्ट्राकराली च केशांश्चैवोर्ध्वकेशिनी।
रोमकूपेषु कौबेरी त्वचं वागीश्वरी तथा॥
Nakhan Damshtrakarali cha keshamsh chaivordhvakeshini,
roma-kupeshu Kauberi tvacham Vagishvari tatha.
अर्थ: नाखूनों की दंष्ट्राकराली, बालों की ऊर्ध्वकेशिनी, रोमछिद्रों की कौबेरी और त्वचा की वागीश्वरी रक्षा करें।
Meaning: Damshtrakarali my nails, Urdhvakeshini my hair, Kauberi the pores of my skin, and Vagishvari my skin.
कवच 34
रक्तमज्जावसामांसान्यस्थिमेदांसि पार्वती।
अन्त्राणि कालरात्रिश्च पित्तं च मुकुटेश्वरी॥
Rakta-majja-vasa-mamsany asthi-medamsi Parvati,
antrani Kalaratrish cha pittam cha Mukuteshvari.
अर्थ: रक्त, मज्जा, वसा, मांस, हड्डियों और मेद की पार्वती, आँतों की कालरात्रि और पित्त की मुकुटेश्वरी रक्षा करें।
Meaning: May Parvati guard my blood, marrow, fat, flesh, bones and tissues, Kalaratri my intestines, and Mukuteshvari my bile.
कवच 35
पद्मावती पद्मकोशे कफे चूडामणिस्तथा।
ज्वालामुखी नखज्वालामभेद्या सर्वसन्धिषु॥
Padmavati padma-koshe kaphe Chudamanis tatha,
Jvalamukhi nakha-jvalam Abhedya sarva-sandhishu.
अर्थ: पद्मकोश (हृदय-कमल) में पद्मावती, कफ में चूडामणि, नाखूनों की चमक में ज्वालामुखी और सब जोड़ों में अभेद्या रक्षा करें।
Meaning: Padmavati in the lotus of the heart, Chudamani in the phlegm, Jvalamukhi in the glow of the nails, and Abhedya, the unbreakable, in every joint.
कवच 36
शुक्रं ब्रह्माणि मे रक्षेच्छायां छत्रेश्वरी तथा।
अहंकारं मनो बुद्धिं रक्षेन्मे धर्मधारिणी॥
Shukram Brahmani me rakshech chhayam Chhatreshvari tatha,
ahankaram mano buddhim rakshen me Dharmadharini.
अर्थ: ब्रह्माणी मेरे वीर्य (जीवन-शक्ति) की, छत्रेश्वरी मेरी छाया की, और धर्मधारिणी मेरे अहंकार, मन और बुद्धि की रक्षा करें।
Meaning: May Brahmani guard my vital seed and Chhatreshvari my shadow; may Dharmadharini guard my sense of self, my mind and my understanding.
कवच 37
प्राणापानौ तथा व्यानमुदानं च समानकम्।
वज्रहस्ता च मे रक्षेत्प्राणं कल्याणशोभना॥
Pranapanau tatha vyanam udanam cha samanakam,
Vajrahasta cha me rakshet pranam Kalyanashobhana.
अर्थ: वज्रहस्ता मेरे प्राण, अपान, व्यान, उदान और समान (शरीर की पाँच प्राण-वायुओं) की रक्षा करें, और कल्याणशोभना मेरे जीवन की।
Meaning: May Vajrahasta guard the five breaths, prana, apana, vyana, udana and samana, and Kalyanashobhana my life itself.
कवच 38
रसे रूपे च गन्धे च शब्दे स्पर्शे च योगिनी।
सत्त्वं रजस्तमश्चैव रक्षेन्नारायणी सदा॥
Rase rupe cha gandhe cha shabde sparshe cha Yogini,
sattvam rajas tamash chaiva rakshen Narayani sada.
अर्थ: स्वाद, रूप, गंध, शब्द और स्पर्श (इंद्रियों के विषयों) में योगिनी, और सत्त्व, रज और तम (तीनों गुणों) की नारायणी सदा रक्षा करें।
Meaning: May Yogini guard me in taste, sight, smell, sound and touch, and may Narayani always guard the three qualities, sattva, rajas and tamas.
कवच 39
आयू रक्षतु वाराही धर्मं रक्षतु वैष्णवी।
यशः कीर्तिं च लक्ष्मीं च धनं विद्यां च चक्रिणी॥
Ayu rakshatu Varahi dharmam rakshatu Vaishnavi,
yashah kirtim cha lakshmim cha dhanam vidyam cha Chakrini.
अर्थ: वाराही मेरी आयु की, वैष्णवी मेरे धर्म की, और चक्रिणी मेरे यश, कीर्ति, लक्ष्मी (शोभा), धन और विद्या की रक्षा करें।
Meaning: May Varahi guard my lifespan and Vaishnavi my dharma; may Chakrini guard my good name, fame, fortune, wealth and learning.
कवच 40
गोत्रमिन्द्राणि मे रक्षेत्पशून्मे रक्ष चण्डिके।
पुत्रान् रक्षेन्महालक्ष्मीर्भार्यां रक्षतु भैरवी॥
Gotram Indrani me rakshet pashun me raksha Chandike,
putran rakshen Mahalakshmir bharyam rakshatu Bhairavi.
अर्थ: इन्द्राणी मेरे कुल की रक्षा करें; हे चण्डिके, मेरे पशुओं की रक्षा करो। महालक्ष्मी मेरी संतान की और भैरवी मेरी पत्नी की रक्षा करें।
Meaning: May Indrani guard my family line; Chandika, protect my cattle. May Mahalakshmi guard my children and Bhairavi my wife.
कवच 41
पन्थानं सुपथा रक्षेन्मार्गं क्षेमकरी तथा।
राजद्वारे महालक्ष्मीर्विजया सर्वतः स्थिता॥
Panthanam Supatha rakshen margam Kshemakari tatha,
raja-dvare Mahalakshmir Vijaya sarvatah sthita.
अर्थ: सुपथा मेरे रास्ते की और क्षेमकरी मेरी यात्रा की रक्षा करें। राजद्वार (शासन और अदालत) में महालक्ष्मी, और हर ओर स्थित विजया मेरी रक्षा करें।
Meaning: May Supatha guard my road and Kshemakari my journey. At the king's door (before rulers and courts) may Mahalakshmi protect me, and Vijaya, present on every side.
कवच 42
रक्षाहीनं तु यत्स्थानं वर्जितं कवचेन तु।
तत्सर्वं रक्ष मे देवि जयन्ती पापनाशिनी॥
Raksha-hinam tu yat sthanam varjitam kavachena tu,
tat sarvam raksha me devi Jayanti papa-nashini.
अर्थ: जो कोई स्थान रक्षा से छूट गया हो, जिसका इस कवच में नाम नहीं आया, हे पापों का नाश करने वाली जयन्ती देवी, उस सबकी मेरे लिए रक्षा करो।
Meaning: Whatever place is left unguarded, not named in this armour, all of that, Goddess Jayanti, destroyer of sin, protect for me.
कवच 43
पदमेकं न गच्छेत्तु यदीच्छेच्छुभमात्मनः।
कवचेनावृतो नित्यं यत्र यत्रैव गच्छति॥
Padam ekam na gachchhet tu yadichchhech chhubham atmanah,
kavachenavrito nityam yatra yatraiva gachchhati.
अर्थ: जो अपना भला चाहता है, वह इस कवच के बिना एक कदम भी न चले। जो सदा कवच से ढका रहता है, वह जहाँ-जहाँ जाता है,
Meaning: One who wishes himself well should not take a single step without this armour. Wherever one goes, always covered by it,
कवच 44
तत्र तत्रार्थलाभश्च विजयः सार्वकामिकः।
यं यं चिन्तयते कामं तं तं प्राप्नोति निश्चितम्।
परमैश्वर्यमतुलं प्राप्स्यते भूतले पुमान्॥
Tatra tatrartha-labhash cha vijayah sarva-kamikah,
yam yam chintayate kamam tam tam prapnoti nishchitam,
paramaishvaryam atulam prapsyate bhutale puman.
अर्थ: वहाँ-वहाँ उसे लाभ होता है और सब कामनाएँ पूरी करने वाली विजय मिलती है। वह मन में जो-जो कामना करता है, वह-वह निश्चय ही पाता है; ऐसा व्यक्ति इस धरती पर अतुलनीय ऐश्वर्य पाता है।
Meaning: there he gains what he seeks and a victory that fulfils every wish. Whatever wish he holds in mind, that he surely obtains; such a person gains matchless prosperity on earth.
कवच 45
निर्भयो जायते मर्त्यः संग्रामेष्वपराजितः।
त्रैलोक्ये तु भवेत्पूज्यः कवचेनावृतः पुमान्॥
Nirbhayo jayate martyah sangrameshv aparajitah,
trailokye tu bhavet pujyah kavachenavritah puman.
अर्थ: कवच से ढका मनुष्य निडर हो जाता है, संग्रामों में हारता नहीं, और तीनों लोकों में आदर पाता है।
Meaning: A person covered by this armour becomes fearless, is not defeated in battles, and is honoured in the three worlds.
कवच 46
इदं तु देव्याः कवचं देवानामपि दुर्लभम्।
यः पठेत्प्रयतो नित्यं त्रिसन्ध्यं श्रद्धयान्वितः॥
Idam tu devyah kavacham devanam api durlabham,
yah pathet prayato nityam tri-sandhyam shraddhayanvitah.
अर्थ: देवी का यह कवच देवताओं को भी दुर्लभ है। जो व्यक्ति पवित्र मन से, श्रद्धा के साथ, रोज़ तीनों संध्याओं (सुबह, दोपहर और शाम) में इसका पाठ करता है,
Meaning: This armour of the Goddess is rare even for the gods. One who recites it daily with a pure mind and with faith, at the three junctions of the day (dawn, noon and dusk),
कवच 47
दैवी कला भवेत्तस्य त्रैलोक्येष्वपराजितः।
जीवेद् वर्षशतं साग्रमपमृत्युविवर्जितः॥
Daivi kala bhavet tasya trailokyeshv aparajitah,
jived varsha-shatam sagram apamrityu-vivarjitah.
अर्थ: उसमें दैवी शक्ति (कला) आती है, वह तीनों लोकों में अपराजित रहता है, और अकाल मृत्यु से दूर रहकर सौ से भी अधिक वर्ष जीता है।
Meaning: gains a divine power, is unconquered in the three worlds, and lives a hundred years and more, free from untimely death.
कवच 48
नश्यन्ति व्याधयः सर्वे लूताविस्फोटकादयः।
स्थावरं जङ्गमं चैव कृत्रिमं चापि यद्विषम्॥
Nashyanti vyadhayah sarve luta-visphotakadayah,
sthavaram jangamam chaiva kritrimam chapi yad visham.
अर्थ: उसके सब रोग, जैसे मकड़ी के विष से होने वाले रोग और फोड़े-फुंसी, मिट जाते हैं; और जो भी विष है, चाहे पौधों और खनिजों का (स्थावर), जीवों का (जंगम) या बनाया हुआ (कृत्रिम),
Meaning: All his illnesses, such as those from spider bites and boils, pass away; and every poison, whether from plants and minerals, from creatures, or made by people,
कवच 49
अभिचाराणि सर्वाणि मन्त्रयन्त्राणि भूतले।
भूचराः खेचराश्चैव जलजाश्चोपदेशिकाः॥
Abhicharani sarvani mantra-yantrani bhutale,
bhucharah khecharash chaiva jalajash chopadeshikah.
अर्थ: इस धरती पर हानि पहुँचाने के लिए किए गए सब अभिचार (टोने), मंत्र और यंत्र, और धरती पर चलने वाले, आकाश में उड़ने वाले, जल में रहने वाले और किसी के सिखाकर भेजे गए उपद्रवी,
Meaning: all the spells cast on earth to do harm, with their mantras and yantras, and the troublers that move on land, in the sky and in water, and those sent by someone's teaching,
कवच 50
सहजा कुलजा माला डाकिनी शाकिनी तथा।
अन्तरिक्षचरा घोरा डाकिन्यश्च महाबलाः॥
Sahaja kulaja mala dakini shakini tatha,
antariksha-chara ghora dakinyash cha mahabalah.
अर्थ: जन्म से साथ लगी, कुल से चली आई और एक के बाद एक आने वाली (माला जैसी) बाधाएँ, डाकिनी और शाकिनी, और आकाश में घूमने वाली भयानक, बलवान डाकिनियाँ,
Meaning: the troubles born with one, those that run in the family and those that come one after another like a garland, the dakinis and shakinis, and the fearsome, powerful dakinis that roam the sky,
कवच 51
ग्रहभूतपिशाचाश्च यक्षगन्धर्वराक्षसाः।
ब्रह्मराक्षसवेतालाः कूष्माण्डा भैरवादयः॥
Graha-bhuta-pishachash cha yaksha-gandharva-rakshasah,
brahma-rakshasa-vetalah kushmanda bhairavadayah.
अर्थ: ग्रह (पकड़ने वाली बाधाएँ), भूत, पिशाच, यक्ष, गन्धर्व, राक्षस, ब्रह्मराक्षस, बेताल, कूष्माण्ड, भैरव आदि (लोक-मान्यता के अदृश्य उपद्रवी; टीकाकार इन नामों को अलग-अलग तरह से समझाते हैं),
Meaning: the seizing spirits, ghosts, pishachas, yakshas, gandharvas, rakshasas, brahma-rakshasas, vetalas, kushmandas, bhairavas and the like (unseen troublers of folk belief; commentators explain these names in different ways),
कवच 52
नश्यन्ति दर्शनात्तस्य कवचे हृदि संस्थिते।
मानोन्नतिर्भवेद् राज्ञस्तेजोवृद्धिकरं परम्॥
Nashyanti darshanat tasya kavache hridi samsthite,
manonnatir bhaved rajnas tejo-vriddhi-karam param.
अर्थ: जिसके हृदय में यह कवच बसा है, उसे देखते ही ये सब नष्ट हो जाते हैं। उसे राजा (शासन) से सम्मान मिलता है, और यह कवच तेज को बहुत बढ़ाता है।
Meaning: all these vanish at the mere sight of one in whose heart this armour dwells. He rises in the king's esteem, and the kavach greatly increases his radiance.
कवच 53
यशसा वर्धते सोऽपि कीर्तिमण्डितभूतले।
जपेत्सप्तशतीं चण्डीं कृत्वा तु कवचं पुरा॥
Yashasa vardhate so 'pi kirti-mandita-bhutale,
japet saptashatim chandim kritva tu kavacham pura.
अर्थ: वह भी यश में बढ़ता है और धरती पर उसकी कीर्ति फैलती है। पहले कवच का पाठ करके फिर सप्तशती चण्डी का पाठ करना चाहिए।
Meaning: He too grows in good name, and his fame adorns the earth. One should first recite the kavach and then recite the Saptashati, the Chandi.
कवच 54
यावद्भूमण्डलं धत्ते सशैलवनकाननम्।
तावत्तिष्ठति मेदिन्यां सन्ततिः पुत्रपौत्रिकी॥
Yavad bhu-mandalam dhatte sa-shaila-vana-kananam,
tavat tishthati medinyam santatih putra-pautriki.
अर्थ: जब तक यह धरती पर्वतों, वनों और जंगलों को धारण किए रहती है, तब तक उसकी पुत्र-पौत्रों वाली वंश-परंपरा धरती पर बनी रहती है।
Meaning: As long as the earth holds up its mountains, woods and forests, so long his line of children and grandchildren remains on the earth.
कवच 55
देहान्ते परमं स्थानं यत्सुरैरपि दुर्लभम्।
प्राप्नोति पुरुषो नित्यं महामायाप्रसादतः॥
Dehante paramam sthanam yat surair api durlabham,
prapnoti purusho nityam mahamaya-prasadatah.
अर्थ: शरीर छूटने पर, महामाया की कृपा से, वह उस नित्य परम स्थान को पाता है जो देवताओं को भी दुर्लभ है,
Meaning: When the body falls away, by the grace of Mahamaya he reaches the eternal highest abode, hard to reach even for the gods,
कवच 56
लभते परमं रूपं शिवेन सह मोदते॥ ॐ॥
Labhate paramam rupam shivena saha modate. Om.
अर्थ: परम रूप पाता है और शिव के साथ आनंद में रहता है। ॐ।
Meaning: gains the highest form, and rejoices with Shiva. Om.
समापन
इति देव्याः कवचं सम्पूर्णम्॥
Iti devyah kavacham sampurnam.
अर्थ: इस प्रकार देवी का कवच पूरा हुआ।
Meaning: Thus ends the Armour of the Goddess.
अर्गला स्तोत्र: साँकल खोलना (25 श्लोक)
सप्तशती में कही गई लीलाओं के साथ देवी की स्तुति; हर श्लोक “रूप, विजय और यश दो” पर समाप्त होता है।
विनियोग
ॐ अस्य श्रीअर्गलास्तोत्रमन्त्रस्य विष्णुर्ऋषिः, अनुष्टुप् छन्दः,
श्रीमहालक्ष्मीदेवता, श्रीजगदम्बाप्रीतये सप्तशतीपाठाङ्गत्वेन जपे विनियोगः॥
ॐ नमश्चण्डिकायै॥
Om asya shri-argala-stotra-mantrasya Vishnur rishih, anushtup chhandah,
shri-mahalakshmi-devata, shri-jagadamba-pritaye saptashati-pathangatvena jape viniyogah.
Om namash chandikayai.
अर्थ: इस श्री अर्गला स्तोत्र रूपी मंत्र के ऋषि विष्णु हैं, छंद अनुष्टुप् है और देवता श्री महालक्ष्मी हैं। जगदम्बा की प्रसन्नता के लिए, सप्तशती पाठ के अंग के रूप में, इसका जप किया जाता है। ॐ, चण्डिका को नमस्कार।
Meaning: Of this Argala hymn, used as a mantra, the seer is Vishnu, the metre is anushtup and the deity is Shri Mahalakshmi. It is recited to please the Mother of the world, as a part of the Saptashati recitation. Om, salutation to Chandika.
अर्गला 1
मार्कण्डेय उवाच
ॐ जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी।
दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते॥
Markandeya uvacha
Om Jayanti Mangala Kali Bhadrakali Kapalini,
Durga Kshama Shiva Dhatri Svaha Svadha namo 'stu te.
अर्थ: मार्कण्डेय जी ने कहा: जयन्ती (सबसे ऊपर विजयी), मंगला (कल्याण करने वाली), काली, भद्रकाली, कपालिनी, दुर्गा, क्षमा, शिवा, धात्री (सबको धारण करने वाली), स्वाहा और स्वधा: इन नामों वाली देवी, आपको नमस्कार है।
Meaning: Markandeya said: Jayanti (ever victorious), Mangala (the auspicious), Kali, Bhadrakali, Kapalini, Durga, Kshama (patience), Shiva (the kind), Dhatri (who upholds all), Svaha and Svadha: Goddess of these names, salutation to you.
अर्गला 2
जय त्वं देवि चामुण्डे जय भूतार्तिहारिणि।
जय सर्वगते देवि कालरात्रि नमोऽस्तु ते॥
Jaya tvam devi Chamunde jaya bhutarti-harini,
jaya sarva-gate devi Kalaratri namo 'stu te.
अर्थ: हे चामुण्डा देवी, आपकी जय हो! हे प्राणियों का दुःख हरने वाली, आपकी जय हो! हे सर्वव्यापी देवी, आपकी जय हो! हे कालरात्रि, आपको नमस्कार है।
Meaning: Victory to you, Goddess Chamunda! Victory to you who take away the pain of all beings! Victory to you, Goddess present everywhere! Kalaratri, salutation to you.
अर्गला 3
मधुकैटभविद्राविविधातृवरदे नमः।
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥
Madhu-kaitabha-vidravi-vidhatri-varade namah,
rupam dehi jayam dehi yasho dehi dvisho jahi.
अर्थ: हे मधु और कैटभ को भगाने (मिटाने) वाली, ब्रह्मा जी को वर देने वाली देवी, आपको नमस्कार है। मुझे रूप दो, विजय दो, यश दो और मेरे शत्रुओं का नाश करो। (बहुत से टीकाकार “रूप” का अर्थ आत्मा का सच्चा स्वरूप और “शत्रु” का अर्थ काम-क्रोध जैसे भीतर के शत्रु भी लेते हैं।)
Meaning: Salutation to you who routed Madhu and Kaitabha and granted a boon to Brahma, the creator. Give me beauty, give me victory, give me good name, and destroy my enemies. (Many commentators also read “beauty” as one's true form, the self, and “enemies” as the inner ones, such as desire and anger.)
अर्गला 4
महिषासुरनिर्णाशि भक्तानां सुखदे नमः।
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥
Mahishasura-nirnashi bhaktanam sukhade namah,
rupam dehi jayam dehi yasho dehi dvisho jahi.
अर्थ: हे महिषासुर का नाश करने वाली, भक्तों को सुख देने वाली देवी, आपको नमस्कार है। मुझे रूप दो, विजय दो, यश दो और मेरे शत्रुओं का नाश करो।
Meaning: Salutation to you who destroyed Mahishasura and give happiness to your devotees. Give me beauty, give me victory, give me good name, and destroy my enemies.
अर्गला 5
रक्तबीजवधे देवि चण्डमुण्डविनाशिनि।
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥
Raktabija-vadhe devi Chanda-munda-vinashini,
rupam dehi jayam dehi yasho dehi dvisho jahi.
अर्थ: हे रक्तबीज का वध करने वाली देवी, हे चण्ड और मुण्ड का नाश करने वाली! मुझे रूप दो, विजय दो, यश दो और मेरे शत्रुओं का नाश करो।
Meaning: Goddess who slew Raktabija, destroyer of Chanda and Munda! Give me beauty, give me victory, give me good name, and destroy my enemies.
अर्गला 6
शुम्भस्यैव निशुम्भस्य धूम्राक्षस्य च मर्दिनि।
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥
Shumbhasyaiva Nishumbhasya Dhumrakshasya cha mardini,
rupam dehi jayam dehi yasho dehi dvisho jahi.
अर्थ: हे शुम्भ, निशुम्भ और धूम्राक्ष (धूम्रलोचन) को हराने वाली देवी! मुझे रूप दो, विजय दो, यश दो और मेरे शत्रुओं का नाश करो।
Meaning: You who crushed Shumbha, Nishumbha and Dhumraksha (Dhumralochana)! Give me beauty, give me victory, give me good name, and destroy my enemies.
अर्गला 7
वन्दिताङ्घ्रियुगे देवि सर्वसौभाग्यदायिनि।
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥
Vanditanghri-yuge devi sarva-saubhagya-dayini,
rupam dehi jayam dehi yasho dehi dvisho jahi.
अर्थ: हे देवी, जिनके दोनों चरणों की सब वंदना करते हैं, हे सब सौभाग्य देने वाली! मुझे रूप दो, विजय दो, यश दो और मेरे शत्रुओं का नाश करो।
Meaning: Goddess whose two feet are worshipped by all, giver of every good fortune! Give me beauty, give me victory, give me good name, and destroy my enemies.
अर्गला 8
अचिन्त्यरूपचरिते सर्वशत्रुविनाशिनि।
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥
Achintya-rupa-charite sarva-shatru-vinashini,
rupam dehi jayam dehi yasho dehi dvisho jahi.
अर्थ: हे देवी, जिनका रूप और चरित्र सोच से परे है, हे सब शत्रुओं का नाश करने वाली! मुझे रूप दो, विजय दो, यश दो और मेरे शत्रुओं का नाश करो।
Meaning: You whose form and deeds are beyond thought, destroyer of all enemies! Give me beauty, give me victory, give me good name, and destroy my enemies.
अर्गला 9
नतेभ्यः सर्वदा भक्त्या चण्डिके दुरितापहे।
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥
Natebhyah sarvada bhaktya Chandike duritapahe,
rupam dehi jayam dehi yasho dehi dvisho jahi.
अर्थ: हे पाप और कष्ट दूर करने वाली चण्डिके! जो भक्ति से सदा आपको प्रणाम करते हैं, उन्हें रूप दो, विजय दो, यश दो और उनके शत्रुओं का नाश करो।
Meaning: Chandika, remover of wrongs and troubles! To those who always bow to you with devotion, give beauty, victory and good name, and destroy their enemies.
अर्गला 10
स्तुवद्भ्यो भक्तिपूर्वं त्वां चण्डिके व्याधिनाशिनि।
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥
Stuvadbhyo bhakti-purvam tvam Chandike vyadhi-nashini,
rupam dehi jayam dehi yasho dehi dvisho jahi.
अर्थ: हे रोगों का नाश करने वाली चण्डिके! जो भक्ति से आपकी स्तुति करते हैं, उन्हें रूप दो, विजय दो, यश दो और उनके शत्रुओं का नाश करो।
Meaning: Chandika, destroyer of illness! To those who praise you with devotion, give beauty, victory and good name, and destroy their enemies.
अर्गला 11
चण्डिके सततं ये त्वामर्चयन्तीह भक्तितः।
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥
Chandike satatam ye tvam archayantiha bhaktitah,
rupam dehi jayam dehi yasho dehi dvisho jahi.
अर्थ: हे चण्डिके! जो यहाँ सदा भक्ति से आपकी पूजा करते हैं, उन्हें रूप दो, विजय दो, यश दो और उनके शत्रुओं का नाश करो।
Meaning: Chandika! To those who always worship you here with devotion, give beauty, victory and good name, and destroy their enemies.
अर्गला 12
देहि सौभाग्यमारोग्यं देहि मे परमं सुखम्।
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥
Dehi saubhagyam arogyam dehi me paramam sukham,
rupam dehi jayam dehi yasho dehi dvisho jahi.
अर्थ: मुझे सौभाग्य और आरोग्य (अच्छा स्वास्थ्य) दो, मुझे परम सुख दो। मुझे रूप दो, विजय दो, यश दो और मेरे शत्रुओं का नाश करो।
Meaning: Give me good fortune and health; give me the highest happiness. Give me beauty, give me victory, give me good name, and destroy my enemies.
अर्गला 13
विधेहि द्विषतां नाशं विधेहि बलमुच्चकैः।
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥
Vidhehi dvishatam nasham vidhehi balam uchchakaih,
rupam dehi jayam dehi yasho dehi dvisho jahi.
अर्थ: मुझसे द्वेष करने वालों का नाश करो और मुझे बहुत बल दो। मुझे रूप दो, विजय दो, यश दो और मेरे शत्रुओं का नाश करो।
Meaning: Bring an end to those who bear me hatred, and grant me great strength. Give me beauty, give me victory, give me good name, and destroy my enemies.
अर्गला 14
विधेहि देवि कल्याणं विधेहि परमां श्रियम्।
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥
Vidhehi devi kalyanam vidhehi paramam shriyam,
rupam dehi jayam dehi yasho dehi dvisho jahi.
अर्थ: हे देवी, मेरा कल्याण करो और मुझे परम श्री (समृद्धि) दो। मुझे रूप दो, विजय दो, यश दो और मेरे शत्रुओं का नाश करो।
Meaning: Goddess, grant me well-being; grant me the highest prosperity. Give me beauty, give me victory, give me good name, and destroy my enemies.
अर्गला 15
सुरासुरशिरोरत्ननिघृष्टचरणेऽम्बिके।
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥
Surasura-shiro-ratna-nighrishta-charane 'mbike,
rupam dehi jayam dehi yasho dehi dvisho jahi.
अर्थ: हे अम्बिके, जिनके चरणों को (प्रणाम करते समय) देवताओं और असुरों के मुकुटों के रत्न छूते रहते हैं! मुझे रूप दो, विजय दो, यश दो और मेरे शत्रुओं का नाश करो।
Meaning: Mother, whose feet are brushed by the jewels on the heads of gods and demons as they bow! Give me beauty, give me victory, give me good name, and destroy my enemies.
अर्गला 16
विद्यावन्तं यशस्वन्तं लक्ष्मीवन्तं जनं कुरु।
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥
Vidyavantam yashasvantam lakshmivantam janam kuru,
rupam dehi jayam dehi yasho dehi dvisho jahi.
अर्थ: अपने इस भक्त को विद्वान, यशस्वी और लक्ष्मीवान (समृद्ध) बनाओ। मुझे रूप दो, विजय दो, यश दो और मेरे शत्रुओं का नाश करो।
Meaning: Make this devotee of yours learned, honoured and prosperous. Give me beauty, give me victory, give me good name, and destroy my enemies.
अर्गला 17
प्रचण्डदैत्यदर्पघ्ने चण्डिके प्रणताय मे।
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥
Prachanda-daitya-darpaghne Chandike pranataya me,
rupam dehi jayam dehi yasho dehi dvisho jahi.
अर्थ: हे भयंकर दैत्यों का घमंड चूर करने वाली चण्डिके! आपके चरणों में झुके हुए मुझको रूप दो, विजय दो, यश दो और मेरे शत्रुओं का नाश करो।
Meaning: Chandika, who crush the pride of fierce demons! To me, who bow before you, give beauty, victory and good name, and destroy my enemies.
अर्गला 18
चतुर्भुजे चतुर्वक्त्रसंस्तुते परमेश्वरि।
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥
Chaturbhuje chaturvaktra-samstute parameshvari,
rupam dehi jayam dehi yasho dehi dvisho jahi.
अर्थ: हे चार भुजाओं वाली, चार मुख वाले ब्रह्मा जी से स्तुति पाने वाली परमेश्वरी! मुझे रूप दो, विजय दो, यश दो और मेरे शत्रुओं का नाश करो।
Meaning: Four-armed one, praised by four-faced Brahma, supreme Goddess! Give me beauty, give me victory, give me good name, and destroy my enemies.
अर्गला 19
कृष्णेन संस्तुते देवि शश्वद्भक्त्या सदाम्बिके।
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥
Krishnena samstute devi shashvad bhaktya sadambike,
rupam dehi jayam dehi yasho dehi dvisho jahi.
अर्थ: हे देवी, हे सदा माँ रहने वाली अम्बिके, जिनकी कृष्ण (भगवान विष्णु) निरंतर भक्ति से स्तुति करते हैं! मुझे रूप दो, विजय दो, यश दो और मेरे शत्रुओं का नाश करो।
Meaning: Goddess, ever our Mother, praised by Krishna (Vishnu) with constant devotion! Give me beauty, give me victory, give me good name, and destroy my enemies.
अर्गला 20
हिमाचलसुतानाथसंस्तुते परमेश्वरि।
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥
Himachala-suta-natha-samstute parameshvari,
rupam dehi jayam dehi yasho dehi dvisho jahi.
अर्थ: हे परमेश्वरी, जिनकी स्तुति हिमालय की पुत्री (पार्वती) के स्वामी भगवान शिव करते हैं! मुझे रूप दो, विजय दो, यश दो और मेरे शत्रुओं का नाश करो।
Meaning: Supreme Goddess, praised by Shiva, the lord of the Himalaya's daughter! Give me beauty, give me victory, give me good name, and destroy my enemies.
अर्गला 21
इन्द्राणीपतिसद्भावपूजिते परमेश्वरि।
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥
Indrani-pati-sadbhava-pujite parameshvari,
rupam dehi jayam dehi yasho dehi dvisho jahi.
अर्थ: हे परमेश्वरी, जिनकी पूजा इन्द्राणी के पति इन्द्र सच्चे भाव से करते हैं! मुझे रूप दो, विजय दो, यश दो और मेरे शत्रुओं का नाश करो।
Meaning: Supreme Goddess, worshipped with true feeling by Indra, husband of Indrani! Give me beauty, give me victory, give me good name, and destroy my enemies.
अर्गला 22
देवि प्रचण्डदोर्दण्डदैत्यदर्पविनाशिनि।
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥
Devi prachanda-dordanda-daitya-darpa-vinashini,
rupam dehi jayam dehi yasho dehi dvisho jahi.
अर्थ: हे देवी, प्रचंड भुजाओं वाले दैत्यों का घमंड मिटाने वाली! मुझे रूप दो, विजय दो, यश दो और मेरे शत्रुओं का नाश करो।
Meaning: Goddess, who destroy the pride of the demons with their mighty arms! Give me beauty, give me victory, give me good name, and destroy my enemies.
अर्गला 23
देवि भक्तजनोद्दामदत्तानन्दोदयेऽम्बिके।
रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥
Devi bhakta-janoddama-dattanandodaye 'mbike,
rupam dehi jayam dehi yasho dehi dvisho jahi.
अर्थ: हे देवी अम्बिके, जो अपने भक्तों को असीम आनंद देती हैं! मुझे रूप दो, विजय दो, यश दो और मेरे शत्रुओं का नाश करो।
Meaning: Goddess, Mother, who make boundless joy rise in your devotees! Give me beauty, give me victory, give me good name, and destroy my enemies.
अर्गला 24
पत्नीं मनोरमां देहि मनोवृत्तानुसारिणीम्।
तारिणीं दुर्गसंसारसागरस्य कुलोद्भवाम्॥
Patnim manoramam dehi manovrittanusarinim,
tarinim durga-samsara-sagarasya kulodbhavam.
अर्थ: मुझे ऐसी मनोरम पत्नी दो जो मेरे मन के भाव को समझकर चले, जो इस कठिन संसार-सागर से पार कराने वाली हो और अच्छे कुल में जन्मी हो। (बहुत से लोग इसे अच्छे जीवन-साथी के लिए प्रार्थना के रूप में पढ़ते हैं।)
Meaning: Give me a lovely wife who goes along with my heart, who helps carry me across the hard ocean of worldly life, and who comes of a good family. (Many read this as a prayer for a good life partner.)
अर्गला 25
इदं स्तोत्रं पठित्वा तु महास्तोत्रं पठेन्नरः।
स तु सप्तशतीसंख्यावरमाप्नोति सम्पदाम्॥
Idam stotram pathitva tu maha-stotram pathen narah,
sa tu saptashati-sankhya-varam apnoti sampadam.
अर्थ: जो मनुष्य यह स्तोत्र पढ़कर फिर महास्तोत्र (सप्तशती) का पाठ करता है, वह सप्तशती के पूरे पाठ का श्रेष्ठ फल और भरपूर संपदा पाता है। (दूसरी पंक्ति को टीकाकार थोड़ा अलग-अलग तरह से समझाते हैं।)
Meaning: One who recites this hymn and then the great hymn, the Saptashati, gains the full blessing of the Saptashati's recitation and abundant wealth. (Commentators explain the second line in slightly different ways.)
समापन
इति देव्या अर्गलास्तोत्रं सम्पूर्णम्॥
Iti devya argala-stotram sampurnam.
अर्थ: इस प्रकार देवी का अर्गला स्तोत्र पूरा हुआ।
Meaning: Thus ends the Argala hymn of the Goddess.
कीलक स्तोत्र: कील और उसका खुलना (14 श्लोक)
भगवान शिव को नमस्कार, और यह कि सप्तशती को कैसे कीलित किया गया ताकि उसका पाठ समझ और समर्पण के साथ हो।
विनियोग
ॐ अस्य श्रीकीलकमन्त्रस्य शिव ऋषिः, अनुष्टुप् छन्दः, श्रीमहासरस्वती देवता,
श्रीजगदम्बाप्रीत्यर्थं सप्तशतीपाठाङ्गत्वेन जपे विनियोगः।
ॐ नमश्चण्डिकायै॥
Om asya shri-kilaka-mantrasya Shiva rishih, anushtup chhandah, shri-mahasarasvati devata,
shri-jagadamba-prityartham saptashati-pathangatvena jape viniyogah.
Om namash chandikayai.
अर्थ: इस श्री कीलक मंत्र के ऋषि शिव हैं, छंद अनुष्टुप् है और देवता श्री महासरस्वती हैं। जगदम्बा की प्रसन्नता के लिए, सप्तशती पाठ के अंग के रूप में, इसका जप किया जाता है। ॐ, चण्डिका को नमस्कार।
Meaning: Of this Keelak mantra the seer is Shiva, the metre is anushtup and the deity is Shri Mahasarasvati. It is recited to please the Mother of the world, as a part of the Saptashati recitation. Om, salutation to Chandika.
कीलक 1
मार्कण्डेय उवाच
ॐ विशुद्धज्ञानदेहाय त्रिवेदीदिव्यचक्षुषे।
श्रेयःप्राप्तिनिमित्ताय नमः सोमार्धधारिणे॥
Markandeya uvacha
Om vishuddha-jnana-dehaya tri-vedi-divya-chakshushe,
shreyah-prapti-nimittaya namah somardha-dharine.
अर्थ: मार्कण्डेय जी ने कहा: जिनका शरीर शुद्ध ज्ञान ही है, तीनों वेद जिनके दिव्य नेत्र हैं, जो परम कल्याण पाने का साधन हैं और जो सिर पर आधा चंद्रमा धारण करते हैं, उन भगवान शिव को नमस्कार।
Meaning: Markandeya said: Salutation to him whose body is pure knowledge, whose divine eyes are the three Vedas, who is the means of reaching the highest good, and who wears the half-moon: to Shiva.
कीलक 2
सर्वमेतद्विजानीयान्मन्त्राणामभिकीलकम्।
सोऽपि क्षेममवाप्नोति सततं जाप्यतत्परः॥
Sarvam etad vijaniyan mantranam abhikilakam,
so 'pi kshemam avapnoti satatam japya-tatparah.
अर्थ: मंत्रों के इस अभिकीलक (उन्हें बाँधने वाली कील के रहस्य) को पूरी तरह जानना चाहिए। जो सदा जप में लगा रहता है, वह भी कल्याण पाता है। (कीलक स्तोत्र बहुत गूढ़ है; इसके कई श्लोकों को टीकाकार अलग-अलग तरह से समझाते हैं। यहाँ हम सबसे प्रचलित अर्थ दे रहे हैं।)
Meaning: One should understand all of this, the pin (kilaka) that holds the mantras. He too gains well-being who is ever devoted to recitation. (The Keelak is a famously compressed text; commentators explain several of its verses differently. We give the most widely followed reading.)
कीलक 3
सिद्ध्यन्त्युच्चाटनादीनि वस्तूनि सकलान्यपि।
एतेन स्तुवतां देवी स्तोत्रमात्रेण सिद्ध्यति॥
Siddhyanty uchchatanadini vastuni sakalany api,
etena stuvatam devi stotra-matrena siddhyati.
अर्थ: (दूसरे साधनों से) उच्चाटन आदि सब कार्य सिद्ध होते हैं, पर जो इस (सप्तशती) से देवी की स्तुति करते हैं, उनके लिए केवल स्तोत्र से ही देवी प्रसन्न (सिद्ध) हो जाती हैं।
Meaning: By other means, rites such as uchchatana (driving something away) and all such aims are achieved; but for those who praise her with this, the Goddess is won by the hymn alone.
कीलक 4
न मन्त्रो नौषधं तत्र न किंचिदपि विद्यते।
विना जाप्येन सिद्ध्येत सर्वमुच्चाटनादिकम्॥
Na mantro naushadham tatra na kinchid api vidyate,
vina japyena siddhyeta sarvam uchchatanadikam.
अर्थ: उसके लिए न किसी और मंत्र की, न औषधि की, न किसी और चीज़ की ज़रूरत रहती है; दूसरे जप के बिना ही उच्चाटन आदि सब सिद्ध हो जाते हैं।
Meaning: For that, no other mantra, no herb, nothing else is needed; without any other recitation, all those rites are achieved.
कीलक 5
समग्राण्यपि सिद्ध्यन्ति लोकशङ्कामिमां हरः।
कृत्वा निमन्त्रयामास सर्वमेवमिदं शुभम्॥
Samagrany api siddhyanti loka-shankam imam Harah,
kritva nimantrayamasa sarvam evam idam shubham.
अर्थ: (इसी से) सब कुछ सिद्ध हो जाता है। लोगों की इस शंका को ध्यान में रखकर (कि फिर दूसरे साधनों का क्या होगा) भगवान शिव ने इस पूरे शुभ (सप्तशती) को एक नियम में बाँध दिया।
Meaning: Everything is achieved by it alone. With this concern of people in mind (what then of all other practices?), Hara, Shiva, placed this whole auspicious text under a binding rule.
कीलक 6
स्तोत्रं वै चण्डिकायास्तु तच्च गुप्तं चकार सः।
समाप्तिर्न च पुण्यस्य तां यथावन्नियन्त्रणाम्॥
Stotram vai chandikayas tu tach cha guptam chakara sah,
samaptir na cha punyasya tam yathavan niyantranam.
अर्थ: उन्होंने चण्डिका के इस स्तोत्र को गुप्त कर दिया। इसके पुण्य का कोई अंत नहीं है; (इसलिए) उस नियम को ठीक-ठीक जानकर चलना चाहिए।
Meaning: He made this hymn of Chandika secret. There is no end to its merit; so that binding rule should be properly understood and kept.
कीलक 7
सोऽपि क्षेममवाप्नोति सर्वमेवं न संशयः।
कृष्णायां वा चतुर्दश्यामष्टम्यां वा समाहितः॥
So 'pi kshemam avapnoti sarvam evam na samshayah,
krishnayam va chaturdashyam ashtamyam va samahitah.
अर्थ: वह भी इस तरह पूरा कल्याण पाता है, इसमें संदेह नहीं, जो कृष्ण पक्ष की चतुर्दशी या अष्टमी को एकाग्र मन से,
Meaning: He too gains all well-being in this way, without doubt, who on the fourteenth or the eighth day of the dark fortnight, with a collected mind,
कीलक 8
ददाति प्रतिगृह्णाति नान्यथैषा प्रसीदति।
इत्थंरूपेण कीलेन महादेवेन कीलितम्॥
Dadati pratigrihnati nanyathaisha prasidati,
ittham-rupena kilena mahadevena kilitam.
अर्थ: (देवी को अपना सब कुछ) अर्पित करता है और फिर उसे (प्रसाद के रूप में) वापस लेता है। इसके बिना देवी प्रसन्न नहीं होतीं। इसी प्रकार की कील से महादेव ने इसे कीलित (बंद) किया है।
Meaning: offers (all he has to the Goddess) and receives it back (as her gift). Otherwise she is not pleased. With a pin of this kind Mahadeva has pinned it.
कीलक 9
यो निष्कीलां विधायैनां नित्यं जपति संस्फुटम्।
स सिद्धः स गणः सोऽपि गन्धर्वो जायते नरः॥
Yo nishkilam vidhayainam nityam japati samsphutam,
sa siddhah sa ganah so 'pi gandharvo jayate narah.
अर्थ: जो इसे निष्कील करके (इस बंधन को खोलकर) रोज़ स्पष्ट उच्चारण के साथ इसका पाठ करता है, वह मनुष्य सिद्ध हो जाता है, (शिव का) गण बन जाता है, गन्धर्व भी हो जाता है।
Meaning: One who frees it from the pin and recites it daily, clearly pronounced, becomes a siddha, a companion (gana) of Shiva, even a gandharva.
कीलक 10
न चैवाप्यटतस्तस्य भयं क्वापीह जायते।
नापमृत्युवशं याति मृतो मोक्षमवाप्नुयात्॥
Na chaivapy atatas tasya bhayam kvapiha jayate,
napamrityu-vasham yati mrito moksham avapnuyat.
अर्थ: वह कहीं भी घूमे, उसे इस संसार में कहीं भय नहीं होता। वह अकाल मृत्यु के वश में नहीं आता और देह छूटने पर मोक्ष पाता है।
Meaning: Wherever he wanders, no fear arises for him anywhere in this world. He does not fall to untimely death, and when he dies he attains liberation.
कीलक 11
ज्ञात्वा प्रारभ्य कुर्वीत न कुर्वाणो विनश्यति।
ततो ज्ञात्वैव सम्पन्नमिदं प्रारभ्यते बुधैः॥
Jnatva prarabhya kurvita na kurvano vinashyati,
tato jnatvaiva sampannam idam prarabhyate budhaih.
अर्थ: (इस कीलन और उसके खुलने को) जानकर ही पाठ शुरू करना चाहिए; जो ऐसा नहीं करता, उसका प्रयास व्यर्थ जाता है। इसलिए ज्ञानी लोग इसे पूरी तरह जानकर ही यह पाठ आरंभ करते हैं।
Meaning: One should begin only after understanding this; for one who does not do so, the effort comes to nothing. That is why the wise begin this recitation only after understanding it fully.
कीलक 12
सौभाग्यादि च यत्किंचिद् दृश्यते ललनाजने।
तत्सर्वं तत्प्रसादेन तेन जाप्यमिदं शुभम्॥
Saubhagyadi cha yat kinchid drishyate lalana-jane,
tat sarvam tat-prasadena tena japyam idam shubham.
अर्थ: स्त्रियों में जो कुछ सौभाग्य आदि दिखाई देता है, वह सब देवी की कृपा से है; इसलिए इस शुभ स्तोत्र का जप करना चाहिए।
Meaning: Whatever good fortune and the like is seen among women, all of it is by her grace; therefore this auspicious hymn should be recited.
कीलक 13
शनैस्तु जप्यमानेऽस्मिन् स्तोत्रे सम्पत्तिरुच्चकैः।
भवत्येव समग्रापि ततः प्रारभ्यमेव तत्॥
Shanais tu japyamane 'smin stotre sampattir uchchakaih,
bhavaty eva samagrapi tatah prarabhyam eva tat.
अर्थ: इस स्तोत्र का धीरे-धीरे (कुछ के अनुसार धीमे स्वर में) पाठ करने पर बड़ी और पूरी समृद्धि आती है; इसलिए इसे अवश्य आरंभ करना चाहिए।
Meaning: When this hymn is recited slowly (some read: softly), great and complete prosperity comes; so it should surely be begun.
कीलक 14
ऐश्वर्यं यत्प्रसादेन सौभाग्यारोग्यसम्पदः।
शत्रुहानिः परो मोक्षः स्तूयते सा न किं जनैः॥
Aishvaryam yat-prasadena saubhagyarogya-sampadah,
shatru-hanih paro mokshah stuyate sa na kim janaih.
अर्थ: जिनकी कृपा से ऐश्वर्य, सौभाग्य, आरोग्य, संपत्ति, शत्रुओं का नाश और परम मोक्ष मिलता है, उन देवी की लोग स्तुति क्यों न करें?
Meaning: She by whose grace come power, good fortune, health and wealth, the end of enemies and the highest liberation: why would people not praise her?
पुष्पिका
इति देव्याः कीलकस्तोत्रं सम्पूर्णम्॥
Iti devyah kilaka-stotram sampurnam.
अर्थ: इस प्रकार देवी का कीलक स्तोत्र पूरा हुआ।
Meaning: Thus ends the Keelak hymn of the Goddess.
सवाल-जवाब
कवच, अर्गला और कीलक किस क्रम में पढ़े जाते हैं?
गीता प्रेस का संस्करण, जो अधिकतर हिंदी भाषी घरों में चलता है, अध्याय 1 से पहले देवी कवच, फिर अर्गला, फिर कीलक देता है। दूसरे ग्रंथों में दूसरा क्रम भी मिलता है: चिदम्बर संहिता से उद्धृत एक श्लोक पहले अर्गला और कीलक, और अंत में कवच रखता है। दोनों ही पारंपरिक हैं। यदि आपके परिवार या गुरु की कोई परंपरा है, तो उसी को मानें।
क्या पूरी सप्तशती के बिना केवल देवी कवच का पाठ कर सकते हैं?
हाँ। बहुत से लोग रक्षा की प्रार्थना के रूप में रोज़, या नवरात्रि के नौ दिनों में, कवच का पाठ करते हैं। जब पूरी सप्तशती पढ़ी जाती है, तब कवच स्वयं कहता है कि उसे पहले पढ़ना चाहिए (श्लोक 53)। संस्कृत में इसमें लगभग 10 मिनट लगते हैं।
“रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि” का क्या अर्थ है?
यह अर्गला स्तोत्र की टेक है: “मुझे रूप दो, विजय दो, यश दो और मेरे शत्रुओं का नाश करो।” सीधे अर्थ में यह कृपा, सफलता और सम्मान की प्रार्थना है। बहुत से टीकाकार इसका भीतरी अर्थ भी करते हैं: रूप यानी आत्मा का सच्चा स्वरूप, जय यानी अपने आप पर विजय, और शत्रु यानी काम, क्रोध, लोभ जैसे भीतर के शत्रु।
कवच में बताई गई नवदुर्गा कौन हैं?
शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघण्टा, कूष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्रि, महागौरी और सिद्धिदात्री (श्लोक 3–5)। देवी कवच की यही सूची नवरात्रि के नौ दिनों में इसी क्रम से देवी के एक-एक रूप की पूजा की परंपरा का प्रचलित आधार है।
पाठ और स्रोत
संस्कृत पाठ सार्वजनिक है। हमने तीनों स्तोत्रों की हर पंक्ति, विनियोग सहित, 1 नवंबर 2026 को लिए गए इन पाठों से मिलाई: archive.org पर स्कैन की गई गीता प्रेस (गोरखपुर) की “श्रीदुर्गासप्तशती” की दो अलग छपाइयाँ (“मूल भाग, पाठ-विधि सहित” और हिंदी अनुवाद वाला सचित्र संस्करण), जिनका क्रम और गिनती हम अपनाते हैं; संस्कृत विकिस्रोत के पृष्ठ “देव्याः कवचम्”, “अर्गलास्तोत्रम्” और “कीलकस्तोत्रम्”; और sanskritdocuments.org का दुर्गा सप्तशती पाठ, जिसमें तीनों हैं। हमने विराम-चिह्न और वर्तनी के अंतर हटाकर इन्हें प्रोग्राम से मिलाया और हर अंतर को गीता प्रेस के पृष्ठ से तय किया। कवच (56 श्लोक) और कीलक (14 श्लोक) में विकिस्रोत गीता प्रेस वाला ही पाठ देता है; अंतर केवल वर्तनी के हैं, जहाँ हमने “ब्राह्मी” (11), “गुह्येश्वरी” (30, विकिस्रोत में “गुहेश्वरी”) और “सहजा” (50, विकिस्रोत में “सहसा”) लिया है। श्लोक 47 में गीता प्रेस के दोनों स्कैन “देवी कला” पढ़ते हैं, दूसरे स्रोत “दैवी कला” (दिव्य शक्ति); हमने “दैवी” छापा है, अर्थ में लगभग कोई अंतर नहीं। गीता प्रेस में कवच का श्लोक 44 तीन पंक्तियों का है, जैसा यहाँ दिया है।
अर्गला स्तोत्र के दो पाठ मिलते हैं। हमने गीता प्रेस का 25 श्लोकों वाला पाठ दिया है। विकिस्रोत और sanskritdocuments.org दक्षिण भारत में प्रचलित 27 श्लोकों वाला लंबा पाठ देते हैं, जो “जय त्वं देवि चामुण्डे” और फिर “जयन्ती मङ्गला” से शुरू होता है, “भूतापहारिणि”, “मधुकैटभविध्वंसि”, “चापर्णे दुरितापहे” और “लक्ष्मीवन्तञ्च मां कुरु” पढ़ता है, गीता प्रेस के श्लोक 6 की जगह धूम्रनेत्र और शुम्भ-निशुम्भ पर अलग श्लोक रखता है, और “भार्यां मनोरमां देहि … सागरस्याचलोद्भवे” को टेक के साथ देकर “सप्तशतीं समाराध्य वरमाप्नोति दुर्लभम्” पर समाप्त होता है। यही दक्षिणी पाठ कवच को 61 श्लोकों में, दूसरे क्रम और कुछ दूसरे नामों के साथ (जैसे उत्तर में “कौबेरी” और पेट के लिए “नरेश्वरी”), और कीलक को 16 श्लोकों में दूसरे पाठभेदों के साथ (जैसे “मन्त्राणामपि कीलकम्”) देता है। अंग्रेज़ी अक्षरों का पाठ और अर्थ हमारे अपने हैं।