श्लोक 1.28
अर्जुन उवाच
कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत्।
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम्॥
Arjuna uvacha
kripaya parayavishto vishidann idam abravit,
drishtvemam svajanam krishna yuyutsum samupasthitam.
अर्थ: गहरी करुणा से भरकर, दुखी मन से यह बोले। (पहला आधा फिर संजय का वर्णन है।) अर्जुन ने कहा: हे कृष्ण, युद्ध की इच्छा से सामने खड़े अपने ही लोगों को देखकर,
Meaning: was overcome with deep pity and spoke in sorrow. (The first half is again Sanjaya.) Arjuna said: Krishna, when I see my own people standing here, eager to fight,
श्लोक 1.29
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति।
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते॥
Sidanti mama gatrani mukham cha parishushyati,
vepathush cha sharire me roma-harshash cha jayate.
अर्थ: मेरे अंग ढीले पड़ रहे हैं, मुँह सूख रहा है, शरीर काँप रहा है और रोंगटे खड़े हो रहे हैं।
Meaning: my limbs give way, my mouth is parched, my body trembles and my hair stands on end.
श्लोक 1.30
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते।
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः॥
Gandivam sramsate hastat tvak chaiva paridahyate,
na cha shaknomy avasthatum bhramativa cha me manah.
अर्थ: गांडीव धनुष हाथ से फिसल रहा है, त्वचा जल-सी रही है। मैं खड़ा भी नहीं रह पा रहा, और मेरा मन चकरा-सा रहा है।
Meaning: My bow Gandiva slips from my hand and my skin is burning. I cannot stand steady, and my mind seems to spin.
श्लोक 1.31
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव।
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे॥
Nimittani cha pashyami viparitani keshava,
na cha shreyo 'nupashyami hatva svajanam ahave.
अर्थ: हे केशव, मुझे अपशकुन दिखाई दे रहे हैं। युद्ध में अपने ही लोगों को मारकर मुझे कोई भलाई नहीं दिखती।
Meaning: Keshava, I see bad omens, and I see no good in killing my own people in battle.
श्लोक 1.32
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च।
किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा॥
Na kankshe vijayam krishna na cha rajyam sukhani cha,
kim no rajyena govinda kim bhogair jivitena va.
अर्थ: हे कृष्ण, मुझे न विजय चाहिए, न राज्य, न सुख। हे गोविंद, हमें ऐसे राज्य से, भोगों से, या जीने से भी क्या लाभ?
Meaning: Krishna, I do not want victory, or a kingdom, or pleasures. Govinda, what is a kingdom to us, or enjoyment, or even life?
श्लोक 1.33
येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च।
त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च॥
Yesham arthe kankshitam no rajyam bhogah sukhani cha,
ta ime 'vasthita yuddhe pranams tyaktva dhanani cha.
अर्थ: जिनके लिए हम राज्य, भोग और सुख चाहते थे, वही लोग प्राणों और धन की आशा छोड़कर यहाँ युद्ध में खड़े हैं।
Meaning: The very people for whose sake we wanted a kingdom, enjoyment and comfort are standing here in battle, ready to give up their lives and wealth:
श्लोक 1.34
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः।
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः संबन्धिनस्तथा॥
Acharyah pitarah putras tathaiva cha pitamahah,
matulah shvashurah pautrah shyalah sambandhinas tatha.
अर्थ: गुरु, पिता के समान बड़े, पुत्र, दादा, मामा, ससुर, पौत्र, साले और दूसरे रिश्तेदार।
Meaning: teachers, elders like fathers, sons, grandfathers, maternal uncles, fathers-in-law, grandsons, brothers-in-law and other relatives.
श्लोक 1.35
एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन।
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते॥
Etan na hantum ichchhami ghnato 'pi madhusudana,
api trailokya-rajyasya hetoh kim nu mahi-krite.
अर्थ: हे मधुसूदन, ये मुझे मार भी दें, तब भी मैं इन्हें मारना नहीं चाहता; तीनों लोकों के राज्य के लिए भी नहीं, फिर इस धरती के लिए तो क्या!
Meaning: Madhusudana, I do not want to kill them, even if they kill me: not even for rule over the three worlds, let alone for this earth.
श्लोक 1.36
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन।
पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः॥
Nihatya dhartarashtran nah ka pritih syaj janardana,
papam evashrayed asman hatvaitan atatayinah.
अर्थ: हे जनार्दन, धृतराष्ट्र के पुत्रों को मारकर हमें क्या खुशी मिलेगी? ये आततायी (अत्याचारी) हैं, फिर भी इन्हें मारकर हमें पाप ही लगेगा।
Meaning: Janardana, what joy would we get from killing the sons of Dhritarashtra? They are aggressors, yet only sin would fall on us if we killed them.
श्लोक 1.37
तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान्।
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव॥
Tasman narha vayam hantum dhartarashtran sva-bandhavan,
svajanam hi katham hatva sukhinah syama madhava.
अर्थ: इसलिए अपने ही बंधु धृतराष्ट्र-पुत्रों को मारना हमें शोभा नहीं देता। हे माधव, अपने ही लोगों को मारकर हम सुखी कैसे होंगे?
Meaning: So it is not right for us to kill our own kinsmen, the sons of Dhritarashtra. Madhava, how could we be happy after killing our own people?
श्लोक 1.38
यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः।
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्॥
Yadyapy ete na pashyanti lobhopahata-chetasah,
kula-kshaya-kritam dosham mitra-drohe cha patakam.
अर्थ: लोभ से जिनकी बुद्धि मारी गई है, वे लोग कुल के नाश से होने वाला दोष और मित्रों से विश्वासघात का पाप नहीं देख पाते,
Meaning: Even if these men, their minds overcome by greed, cannot see the wrong in destroying a family or the sin in betraying friends,
श्लोक 1.39
कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम्।
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन॥
Katham na jneyam asmabhih papad asman nivartitum,
kula-kshaya-kritam dosham prapashyadbhir janardana.
अर्थ: पर हे जनार्दन, हम तो कुल के नाश का दोष साफ़ देख रहे हैं; फिर हमें इस पाप से हटने की समझ क्यों न हो?
Meaning: why should we, Janardana, who clearly see the wrong in destroying a family, not know enough to turn away from this sin?
श्लोक 1.40
कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः।
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत॥
Kula-kshaye pranashyanti kula-dharmah sanatanah,
dharme nashte kulam kritsnam adharmo 'bhibhavaty uta.
अर्थ: कुल का नाश होने पर उसकी पुरानी परंपराएँ (कुलधर्म) मिट जाती हैं, और धर्म के मिटने पर पूरे कुल पर अधर्म छा जाता है।
Meaning: When a family is destroyed, its age-old traditions die out; and when dharma is lost, lawlessness overtakes the whole family.
श्लोक 1.41
अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः।
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः॥
Adharmabhibhavat krishna pradushyanti kula-striyah,
strishu dushtasu varshneya jayate varna-sankarah.
अर्थ: हे कृष्ण, अधर्म के बढ़ने से कुल की स्त्रियाँ मर्यादा से हट जाती हैं, और हे वार्ष्णेय, तब वर्णों का मेल (वर्णसंकर) होता है। (यह अर्जुन का तर्क है, जो उस समय के समाज की चिंता बताता है; श्रीकृष्ण आगे के अध्यायों में इसका उत्तर देते हैं।)
Meaning: Krishna, when lawlessness prevails, the women of the family go astray, and then, Varshneya, the social orders become mixed (varna-sankara). (This is Arjuna's argument, voicing the fears of his society; Krishna answers him in the chapters that follow.)
श्लोक 1.42
संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च।
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः॥
Sankaro narakayaiva kulaghnanam kulasya cha,
patanti pitaro hy esham lupta-pindodaka-kriyah.
अर्थ: यह मेल कुल का नाश करने वालों को और कुल को नरक में ले जाता है, क्योंकि उनके पितरों को पिंड और जल का तर्पण मिलना बंद हो जाता है और वे गिर जाते हैं।
Meaning: This mixing drags both the family and those who destroyed it into hell, for their ancestors fall when the offerings of rice-balls and water to them stop.
श्लोक 1.43
दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः।
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः॥
Doshair etaih kulaghnanam varna-sankara-karakaih,
utsadyante jati-dharmah kula-dharmash cha shashvatah.
अर्थ: कुल का नाश करने वालों के इन दोषों से, जो वर्णसंकर पैदा करते हैं, जाति के धर्म और कुल की सदा से चली आ रही परंपराएँ नष्ट हो जाती हैं।
Meaning: Through these wrongs of the family-destroyers, which bring about such mixing, the duties of the community and the age-old customs of the family are wiped out.
श्लोक 1.44
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन।
नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम॥
Utsanna-kula-dharmanam manushyanam janardana,
narake 'niyatam vaso bhavatity anushushruma.
अर्थ: हे जनार्दन, हमने सुना है कि जिन लोगों की कुल-परंपराएँ नष्ट हो जाती हैं, उन्हें न जाने कितने समय तक नरक में रहना पड़ता है।
Meaning: Janardana, we have heard that people whose family traditions are destroyed must live in hell for a time without end. (Some texts read narake niyatam, “surely in hell”.)
श्लोक 1.45
अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम्।
यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः॥
Aho bata mahat papam kartum vyavasita vayam,
yad rajya-sukha-lobhena hantum svajanam udyatah.
अर्थ: हाय! कितने दुख की बात है कि हम इतना बड़ा पाप करने चले हैं: राज्य और सुख के लोभ में अपने ही लोगों को मारने को तैयार हैं।
Meaning: Alas! We have set out to commit a great sin, ready to kill our own people out of greed for a kingdom and its pleasures.
श्लोक 1.46
यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः।
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्॥
Yadi mam apratikaram ashastram shastra-panayah,
dhartarashtra rane hanyus tan me kshemataram bhavet.
अर्थ: अगर मैं बिना शस्त्र के, बिना सामना किए खड़ा रहूँ, और हाथ में शस्त्र लिए धृतराष्ट्र के पुत्र मुझे युद्ध में मार दें, तो वह मेरे लिए ज़्यादा अच्छा होगा।
Meaning: It would be better for me if the sons of Dhritarashtra, weapons in hand, killed me in battle while I stood unarmed and did not resist.
श्लोक 1.47
सञ्जय उवाच
एवमुक्त्वार्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत्।
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥
Sanjaya uvacha
evam uktvarjunah sankhye rathopastha upavishat,
visrijya sasharam chapam shoka-samvigna-manasah.
अर्थ: संजय ने कहा: युद्धभूमि में ऐसा कहकर, शोक से व्याकुल मन वाले अर्जुन धनुष-बाण छोड़कर रथ के पिछले भाग में बैठ गए।
Meaning: Sanjaya said: Having spoken like this on the battlefield, Arjuna put down his bow and arrows and sank onto the seat of his chariot, his mind overwhelmed by grief.
पुष्पिका
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादेऽर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोऽध्यायः॥
Om tat sad iti shrimad-bhagavad-gitasupanishatsu brahma-vidyayam yoga-shastre
shri-krishnarjuna-samvade 'rjuna-vishada-yogo nama prathamo 'dhyayah.
अर्थ: ॐ तत् सत्। इस प्रकार उपनिषद-रूप श्रीमद्भगवद्गीता में, जो ब्रह्मविद्या और योगशास्त्र है, श्रीकृष्ण और अर्जुन के संवाद में “अर्जुनविषादयोग” नाम का पहला अध्याय पूरा हुआ।
Meaning: Om Tat Sat. Here ends the first chapter, called the Yoga of Arjuna's Despair, in the dialogue between Shri Krishna and Arjuna, in the Upanishad of the Bhagavad Gita, the knowledge of Brahman and the scripture of yoga.